Źródła informacji o lekach w praktyce farmaceuty szpitalnego

Źródła informacji o leku to temat bardzo obszerny i różnorodny. Dlatego też w niniejszym artykule zostaną poruszone jedynie aspekty praktyczne dotyczące dostępności do źródeł informacji o leku dla farmaceutów pracujących w aptekach szpitalnych.

Kiedy mówimy o źródłach informacji o lekach mamy przed oczyma czasopisma fachowe polskie i zagraniczne, różnorodne kompendia, książki, bazy danych online, serwisy informacji medyczno-farmaceutycznej, portale tematyczne, wytyczne towarzystw naukowych itp. Kiedy dodatkowo wpiszemy nazwę danego leku w jednej z popularnych wyszukiwarek internetowych, często zamiast wiarygodnej, opartej o źródła informacji pojawiają się dziesiątki, a nawet setki stron internetowych, w gąszczu których trudno się jest poruszać. I zamiast odpowiedzi na zadane pytanie pojawiają się wątpliwości związane z otrzymanymi wynikami wyszukiwania.

Jak można szybko dotrzeć do wiarygodnej i aktualnej informacji o leku? Jak sprawnie wyszukać odpowiedź na zadane przez lekarza, pielęgniarkę lub innego farmaceutę pytanie? Co zrobić kiedy dwa leki o tej samej nazwie międzynarodowej mają różniące się między sobą, co do treści, druki informacyjne? A co wtedy, gdy przepisany lek dla dziecka jest zalecany poza wskazaniem zawartym w ChPL? Jakiej odpowiedzi udzielić gdy dostajemy pytanie o stosowanie leku u kobiety w ciąży, gdy w ulotce producenta widniej stwierdzenie: ” leku nie stosować u kobiet w ciąży”? Te i wiele innych sytuacji wymagają od farmaceuty nie tylko dobrej znajomości źródeł informacji o leku, ale także wiedzy z jakich źródeł należy korzystać w danej sytuacji i umiejętności ich przeszukiwania. Ważne są także takie aspekty jak szybkość dotarcia do wiarygodnej i aktualnej informacji, wersja językowa (j. polski, j. angielski), opłata za korzystanie z informacji i czas jaki poświęcimy na przeczytanie odnalezionego artykułu, ChPL, skonsultowanie kompendium, czy też najnowszych doniesień o działaniach niepożądanych lub interakcjach itp.

Z obserwacji i badań bibliotek medycznych w Polsce wynika, że wiedza skumulowana w źródłach informacji dostępnych w naszym kraju jest bardziej rozproszona, niż w innych państwach UE. Tym samym trudniej jest dotrzeć do odpowiedniej, wiarygodnej i pełnej informacji o leku. Brakuje nam rzetelnych i aktualnych kompendiów omawiających to zagadnienie w języku polskim, przewodników zestawiających i hierarchizujących zasoby informacji o leku w odniesieniu do międzynarodowej płaszczyzny oraz systemów ułatwiających nawigowanie po tym narodowym i globalnym oceanie informacji. Dlatego też kwestia umiejętnego przeszukiwania źródeł informacyjnych, jak i oceny ich wiarygodności, adekwatności oraz bieżącej aktualności wymaga na gruncie polskim połączenia wielu wysiłków, organizacyjnych, edukacyjnych i szkoleniowych. W świetle aktywności innych krajów, konieczne są również zdecydowane działania na rzecz wspierania rozwoju wielodyscyplinarnych przedsięwzięć służących budowie niezależnej informacji o leku.

Krótki przegląd dostępnych źródeł w zakresie żywienia pozajelitowego

Sztuczne odżywianie jest jedną z podstawowych terapii stosowanych w leczeniu pacjenta niedożywionego, zwłaszcza tego, który przebywa w szpitalu. Jednakże od wielu lat żywienie pozajelitowe odbywa się także ambulatoryjnie i u chorych leczonych w warunkach domowych. Niniejszy zbiór źródeł dostępnej informacji nt. żywienia pozajelitowego jest próbą dostarczenia farmaceucie szpitalnemu informacji, które mogą być przydatne w jego pracy. Niestety, w porównaniu z zasobami w języku angielskim, francuskim czy też hiszpańskim, zasoby w języku polskim są stosunkowo ubogie.
W niniejszym opracowaniu zwrócono uwagę głównie na strony polskich i zagranicznych towarzystw naukowych, książki w j. polskim dostępne na naszym rynku oraz anglojęzyczne pisma dotyczące żywienia do i pozajelitowego cieszące się dużym prestiżem naukowym.

ŹRÓDŁA W JĘZYKU POLSKIM

Towarzystwa Naukowe

• Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego i Dojelitowego
  http://polspen.pl/
  Przewodniczący: dr n. med. Stanisław Kłęk
  
  Strona zawiera informacje o władzach Towarzystwa oraz praktyczne informacje dotyczące konferencji nt. żywienia pozajelitowego w Polsce i na świecie, polecane publikacje oraz kursy prowadzone przez Towarzystwo.
  
  www.polspen.pl/espen-guidelines-tlumaczenie
  Pod ww. adresem publikowane są następujące wytyczne:
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie pozajelitowe w onkologii
  • Wytyczne ESPEN: Żywienia pozajelitowego w chirurgii
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie pozajelitowe w intensywnej terapii
  • Wytyczne ESPEN: sztucznego żywienia dojelitowego – przezskórna endoskopowa gastrostomia (PEG)
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie enteralne w chorobach trzustki
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie enteralne w chorobach przewodu pokarmowego
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie enteralne w geriatrii
  • Wytyczne ESPEN: Żywienie przez przewód pokarmowy – zagadnienia ogólne
  
  Oficjalnym organem Towarzystwa jest kwartalnik Postępy Żywienia Klinicznego. Czasopismo powstało w 2006 roku dzięki staraniom Profesora Marka Pertkiewicza i jest wydawane przez PZWL. W ubiegłym roku osiągnęło następującą punktację: KBN 2,00, Index Copernicus 3,04. Obecnie funkcję Redaktora Naczelnego pełni Profesor dr hab. med. Ireneusz W. Krasnodębski.
  
  
• Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Ogólnopolska Sekcja Żywienia Do i Pozajelitowego
  www.sekcjazywienia.pl
  Przewodnicząca: dr n. farm. Hanna Jankowiak-Gracz
  
  Pod ww. adresem zamieszczone są informacje o prowadzonych pracach Sekcji oraz organizowanych konferencjach.
  
  
• Fundacja chorych żywionych pozajelitowo „Linia życia” www.idn.org.pl/liniazycia/index.htm
  Strona Fundacji zawiera ogólne informacje nt. żywienia pozajelitowego oraz informacje użyteczne dla pacjentów. Prowadzona jest przez chorych żywionych pozajelitowo.

Polecane pozycje książkowe

• Farmaceutyczne standardy sporządzania mieszanin do żywienia pozajelitowego – praca zbiorowa, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Sekcja Żywienia Do i Pozajelitowego, Warszawa 2009
  
  Ww. pozycja zawiera obowiązujące podstawy prawne regulujące zasady sporządzania mieszanin do żywienia pozajelitowego
  w aptece szpitalnej, prezentację wymogów dotyczących pomieszczeń do ich przygotowywania, opis różnych metod sporządzania mieszanin oraz ich kontroli, a także zagadnienia dotyczące utylizacji odpadów oraz problemów związanych
  z domowym żywieniem pozajelitowym.
  
  
• Podstawy żywienia klinicznego, pod redakcją Sobotka L., PZWL, Warszawa 2008
  
  Książka przedstawia podstawowe zagadnienia w zakresie żywienia klinicznego, pozwala także zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami naukowymi i doświadczeniem klinicznym wszystkich współautorów. Jest ona podstawą wszelkich działań edukacyjnych Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN).
  
  
• Podstawy leczenia żywieniowego u dzieci, Mikołaj Spodaryk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001 r.
  
  Autor przedstawia zagadnienia dotyczące oceny stanu odżywiania, podaży składników odżywczych i prowadzenia oraz monitorowania żywienia pozajelitowego i dojelitowego. Podręcznik przyczynia się do upowszechnienia wiedzy na temat leczenia żywieniowego wśród lekarzy i studentów oraz pomaga w podejmowaniu decyzji, kiedy, jak i u kogo zastosować żywienie pozajelitowe lub dojelitowe.

ŹRÓDŁA W JĘZYKU ANGIELSKIM

Towarzystwa Naukowe

• ESPEN – The European Society for Clinical Nutrition and Metabolism
  www.espen.org
  
  Na stronie można znaleźć informacje dotyczące działalności Towarzystwa, członków, grup roboczych oraz bardzo ciekawe, praktyczne przewodniki kliniczne wydawane przez Towarzystwo. Strona zawiera także programy szkoleń oraz informacje nt. zakupu książki on-line Basics in Clinical Nutrition.
  www.espen.org/espenguidelines.html
  
  
• ASPEN – The American Society for Parenteral and Enteral Nutrition
  www.nutritioncare.org
  
  Na stronie Towarzystwa, obok informacji dotyczących ASPEN, można także zobaczyć kursy i kongresy (Nutrition Week), oficjalne publikacje Towarzystwa (Journal of Parenteral and Enteral Nutrition oraz Nutrition Clinical Practice) a także różne przewodniki kliniczne, które wydaje ASPEN (w formacie PDF). Są one dostępne bezpłatnie tylko dla członków Towarzystwa.
  
  
• The American Society for Nutrition
  www.nutrition.org
  
  Najciekawsze zasoby są dostępne jedynie dla członków Towarzystwa, ale można przejrzeć na stronie spisy treści i streszczenia artykułów opublikowanych w The Journal of Nutrition i The American Journal of Clinical Nutrtion. Dostępny bezpłatnie jest jedynie kwartalnik Nutrition Notes, który opisuje organizowane kongresy, kursy oraz inne wydarzenia dotyczące działalności Towarzystwa.

Polecane czasopisma

• Clinical Nutrition
  www.sciencedirect.com/science/journal/02615614
  
  Oficjalne wydawnictwo ESPEN. Rocznie ukazuje się 6 numerów. Dostęp bezpłatny wyłącznie dla członków oraz prenumeratorów. Można skonsultować bezpłatnie jedynie spis treści oraz streszczenia artykułów.
  
  
• European Journal of Clinical Nutrition
  www.nature.com/ejcn/index.html
  
  Miesięcznik - bardzo ważne źródło naukowej informacji prymarnej (oryginalne artykuły), który zawiera głównie artykuły naukowe, badania teoretyczne i kliniczne, aspekty epidemiologiczne, edukacyjne etc. Bezpłatny dostęp jest możliwy do spisu treści
  i streszczeń artykułów. Aby mieć dostęp do całości należy wykupić prenumeratę.
  
  
• Journal of Parenteral and Enteral Nutrition
  http://pen.sagepub.com/
  
  Jest to jedno z czasopism oficjalnych ASPEN. Rocznie ukazuje się
  6 numerów. Można bezpłatnie skonsultować zawartość pisma oraz streszczenia artykułów. Aby mieć dostęp do całości należy wykupić prenumeratę.
  
  
• Nutrition Clinical Practice
  http://ncp.sagepub.com/
  Wychodzi 6 numerów w roku, a opublikowane artykuły uzupełniają swą treścią Journal of Parenteral and Enteral Nutrition. Zawiera badania i przypadki kliniczne oraz nowości z zakresu żywienia. Można bezpłatnie skonsultować spis treści oraz streszczenia artykułów. Dostęp do całości jest płatny.

Inne

• The Total Parenteral Nutrition Calculator
  www.globalrph.com/tpn.htm
  Pod ww. adresem znajduje się kalkulator zapotrzebowania na żywienie pozajelitowe w zależności od płci, wagi, wzrostu, czynników stresu i zapotrzebowania białkowego pacjenta.
  
  
• The Merck Manual: Nutrition
  www.merckmanuals.com/professional/sec01/ch003/ch003c.html
  
  Przewodnik The Merck Manual zawiera bardzo obszerny rozdział dotyczący odżywiania oraz ciekawe informacje dotyczące m.in. odżywiania w praktyce klinicznej, interakcji odżywiania z lekami, dodatków stosowanych w żywieniu, etc.

mgr farm. Ewa Zygadło
Ogólnopolska Sekcja Naukowej Informacji o Leku PTFarm
Centrum Informacji o Leku (www.leki-informacje.pl)